Het ETCS systeem

Infrabel heeft zich tot doel gesteld van het Belgische spoornet een van de veiligste van Europa te maken en haalt daartoe alles uit de kast. Zo maken we sinds 2009 werk van de installatie van het Europese treincontrolesysteem ETCS op het nationale spoornet. Een woordje uitleg.

Wat is ETCS?

Het European Train Control System (ETCS) is een automatisch treincontrolesysteem dat functioneert met behulp van bakens in het spoor en een informaticasysteem in de stuurcabine van de trein. Zowel de spoorinfrastructuur als de trein zelf moeten dus uitgerust zijn met het systeem.

De bakens in het spoor detecteren de exacte locatie van de trein, zodat de maximale toegelaten snelheid kan worden bepaald. Daarnaast sturen ze de nodige trajectinformatie door naar de boordcomputer in de trein (bij ETCS2 gebeurt dit via GSM-R, zie verder).

Daarnaast zal het ETCS-systeem de treinbestuurder ook controleren en indien nodig corrigeren. Als er bijvoorbeeld twee kilometer verder een sein op rood staat, zal het ETCS-systeem de bestuurder vragen om al te vertragen. Als de treinbestuurder zich niet aan de maximumsnelheid houdt, niet tijdig afremt of door een rood licht rijdt, corrigeert het systeem automatisch de snelheid van de trein of activeert het de noodrem.

ETCS is een Europese standaard en laat dus toe dat treinen uit andere Europese landen ook veilig op ons netwerk kunnen rijden, zonder eerst een Belgisch systeem zoals TBL1+, te moeten installeren.

Waarom is ETCS noodzakelijk?

Begin jaren ’90 bestonden er een twintigtal verschillende signalisatiesystemen op de Europese spoornetten. Die signalisatiesystemen vormen de basis voor een veilig treinverkeer. Onder invloed van Europa werden grote spoorprojecten gestart om het treinverkeer te promoten, in het bijzonder het hogesnelheidsnetwerk en een transnationale goederenverbindingen.

Tijdens de implementatie van deze projecten werd duidelijk dat het absoluut noodzakelijk was voor de Europese spoorwegen om de naast elkaar bestaande nationale signalisatiesystemen te harmoniseren.

De installatie van een interoperabel veiligheidssysteem werd dé voorwaarde voor een ééngemaakt Europees spoornetwerk, zonder grenzen en volledig veilig.

ETCS op het Belgische spoornet

In België zijn alle seinen op de hoofdsporen uitgerust met het hulpsysteem bij het rijden "Memor-Krokodil". Sinds 2009 is de hele spoorinfrastructuur bovendien gedekt door het interoperabele mobiele telefoonnetwerk GSM-R. Vandaag wordt de interoperabiliteit van GSM-R, en de combinatie van dat systeem met ETCS (GSM-R + ETCS = ERTMS), gezien als dé referentie op vlak van communicatiesystemen bij de Europese spoorwegen. Meer over deze systemen leest u in onze veiligheidsrubriek.

Ter aanvulling op de bestaande hulpsystemen bij het rijden, heeft Infrabel op alle belangrijke spoorknooppunten het treincontrolesysteem TBL1+ geïnstalleerd, dat werkt op bakens op de sporen en daarmee perfect aansluit op het ETCS-systeem.

Stand van zaken

België is zich bewust van haar strategische geografische ligging binnen Europa en legt zich al sinds 1993 toe op het uitbouwen van een veilig en toegankelijk hogesnelheidsnet. Dankzij deze inspanningen is Brussel in enkele jaren tijd een knooppunt geworden voor trans-Europees spoorverkeer.

In 2009 werd België, met de voltooiing van spoorlijnen tussen Brussel en Duitsland, en tussen Brussel en Nederland, het eerste Europese land waarvan de landsgrenzen met hogesnelheidslijnen waren verbonden. Deze hogesnelheidslijnen, waarop veiligheid een absolute prioriteit is, werden ook meteen uitgerust met ETCS.

Ook verschillende spoorassen van het “conventionele” spoornet genieten mee van de veiligheidsdekking die ETCS biedt, namelijk:

  • Lijnen 36 / 36 N tussen Brussel en Leuven (03/2012).
  • De Diabolo-spoorverbinding en de nieuwe spoorlijn 25N tussen Schaarbeek en Mechelen (op de middenberm van de E19) (06/2012): de spoortunnels en bovengrondse spoorlijn (lijn 25N) werden meteen ook uitgerust met het GSM-R-communicatienetwerk.
  • De Liefkenshoekspoorverbinding die de linker- en rechteroever van de Antwerpse haven met elkaar verbindt (12/2014).
  • “Corridor C” tussen Antwerpen, Basel en Lyon, een van de belangrijkste assen voor het Europese goederenvervoer per spoor (12/2015).

ZOOM

ETCS op het Belgische spoornet (situatie eind 2015)

Het ETCS Masterplan

De doelstelling om de Belgische spoorinfrastructuur progressief met ETCS uit te rusten is ambitieus. Ze werd neergeschreven in het “ETCS-Masterplan” dat door Infrabel en de NMBS werd voorgesteld aan de Bijzondere Commissie Spoorveiligheid op 19 oktober 2011. De totaalkost voor de uitrusting van het netwerk werd geraamd op 2,004 miljard euro. De financiering van dit project gebeurt via overheidskapitaal en past binnen het kader van de Europese subsidies en corridor C.

Drie niveaus van ETCS

Het ETCS-Masterplan voorziet in de installatie van 3 niveaus van ETCS (niveau 1, 2 en Limited Supervision), in functie van de noden en specifieke eigenschappen van het netwerk.

ETCS Niveau 1

  • Voortdurende monitoring van de snelheid van de trein en noodremming indien de maximaal toegestane snelheid wordt overschreden.
  • STOP-functie bij overschrijding van een rood stopsein.
  • Transmissie van informatie via bakens die aan de seinen worden geplaatst, maar ook in het spoor op een afstand vóór het sein.

ETCS Niveau 2

  • Voortdurende monitoring van de snelheid van de trein en noodremming indien de maximaal toegestane snelheid wordt overschreden.
  • STOP-functie bij overschrijding van een rood stopsein.
  • Transmissie van informatie van de grond naar de stuurcabine en vice versa via GSM-R-antennes (enkel voor spoorgebruik).

ETCS Niveau 1 - Limited Supervision

  • Voortdurende monitoring van de trein en noodremming indien de maximaal toegestane snelheid wordt overschreden.
  • STOP-functie bij overschrijding van een rood stopsein.
  • Transmissie van informatie via bakens die aan de seinen worden geplaatst, maar ook in het spoor op een afstand vóór het sein.
  • Op maat gesneden oplossing die een keuze mogelijk maakt uit de functionaliteiten die nodig zijn om het gepaste veiligheidsniveau te bereiken.

Vier opeenvolgende fases

Vier grote opeenvolgende deadlines zijn vooropgesteld voor de implementatie van het ETCS-Masterplan:

  • Fase 1 : Versnelde implementatie TBL1+ en installatie ETCS
  • Fase 2 - 2015-2022 (huidige situatie):  Einde van het TBL1+ programma (2015) en van de uitrusting van het net met ETCS (2022)
  • Fase 3 - 2025: ETCS wordt de technische standaard voor alle operatoren op het Belgische spoornet
  • Fase 4 - 2030-2035: Convergentie naar een homogene versie van ETCS – niveau 2 (nog nader te bestuderen)

Samenwerking met de spooroperatoren

Het ETCS-Masterplan vergt een gezamelijke inspanning van Infrabel en elke spoorwegoperator die streeft naar maximale veiligheid, de beste ergonomie voor treinbestuurders, hogere betrouwbaarheid van de spoorsignalisatie, een verhoogde capaciteit van het netwerk en volledige interoperabiliteit. Het Masterplan zorgt voor een gevoelige verbetering van de veiligheid van het volledige Belgische spoornet. Aangezien de uitrol van ETCS meer voeten in de aarde heeft dan die van TBL1+, zal deze laatste een snellere en significante veiligheidsverbetering opleveren. Infrabel zal de hardware van TBL1+ ook gebruiken voor haar ETCS-systeem.

Onze ambitie is het Belgische spoornet op termijn tot de top 3 veiligste netwerken in Europa te laten behoren. De middelen om dit te realiseren, worden in het Masterplan uitgestippeld. In samenwerking met de spooroperatoren stellen we alles in het werk om elk van de vier grote vooropgestelde deadlines te halen.

Medegefinancierd door de Europese Unie

De EU ondersteunt de implementering van ETCS op het Belgische spoornetwerk. Er werden meermaals subsidies verleend voor volgende projecten:                 

ETCS niveau 1 Full Supervision                     
  • Uitrol op Corridor C
  • Uitrol op de lijn 10 en de lijn 36C/2
  • Uitrol op de sectie Ans-Angleur van de lijn 36/37                     
ETCS Niveau 2                       
  • Ontwikkeling van een generic design ETCS L2 dat onder meer de proeflijn Deinze-Waregem omvat.